Hướng dẫn cho người mới bắt đầu thực hiện kiểm chứng trên mạng xã hội

Làm thế nào chúng ta có thể biết được liệu các bài đăng, bài viết và các tuyên bố mà chúng ta thấy trên mạng Internet và các trang MXH là thật? Sau cùng, các thuyết âm mưu trên mạng và các nội dung cố tình gây nhầm lẫn, nội dung mang tính chính trị là các vấn đề nghiêm trọng.

Tại Cyber Space, chúng mình thi thoảng có nghiên cứu và điều tra tin giả/tin sai lệch ở nhiều dạng. Thậm chí những người cực kỳ thông minh và logic cũng có thể bị thuyết phục bởi những điều hoàn toàn sai sự thật. Trong các trường hợp xấu nhất, sức ảnh hưởng có thể trở nên nghiêm trọng.

Ví dụ ở trên subreddit QAnoncasualties, những người dùng cùng quẫn chia sẻ các câu chuyện về người thân của họ, những người đã bị thuyết âm mưu QAnon lôi kéo. Không chỉ QAnon mới đem mọi người xuống hố sâu của mạng Internet.

Lời khuyên của chúng mình?

Chúng mình thường xuyên được hỏi liệu một câu chuyện mọi người đọc trên mạng có đúng hay không. Học tập các khái niệm cơ bản về kiếm chứng có thể giúp bạn trả lời phần lớn các câu hỏi đó.  

Hướng dẫn dưới đây có mục đích giải thích về cách thức mà chúng ta có thể cảnh giác trước các video và hình ảnh mà chúng ta bắt gặp trên mạng, đồng thời trong khi đó xác định ra các thông tin gây hiểu lầm, thiếu nguồn gốc hoặc sai lệch. 

Kiểm chứng không cần phải có kỹ thuật chuyên sâu gì cả. Nó cũng không yêu cầu các thuật toán phức tạp hoặc truy cập đến các công cụ chuyên sâu hay chương trình tự động phát hiện liệu một hình ảnh là giả hay đã bị chỉnh sửa.

Bạn cần một tư duy phản biện và cái nhìn sâu hơn vào ngữ cảnh của một bức ảnh hay một bài đăng, kết hợp với các công cụ đơn giản như Google tìm kiếm hoặc các nền tảng truy ngược hình ảnh, đó là tất cả những gì chúng ta cần để phát hiện ra liệu một nội dung có chính xác hay không.

Lưu ý là hướng dẫn này đề cập đến các bước đầu tiên để lật tẩy thông tin giả/sai lệch và có thể chưa đầy đủ.

Các bước đầu tiên

Khi gặp một video/hình ảnh được chia sẻ trực tuyến, bạn cần nhận thức một vài nguyên tắc kiểm chứng sự thật cơ bản.

Nguồn gốc

Trong các sự cố tin tức có ảnh hưởng lớn, các hình ảnh và video sẽ xuất hiện trên mạng. Trong số đó sẽ có những hình ảnh, video gây nhầm lẫn, các hình ảnh/video được tái sử dụng lại, hoặc thi thoảng làm giả hoàn toàn. Do đó quan trọng phải xác minh nguồn gốc của video/hình ảnh được chia sẻ. Ví dụ, liệu bức hình này được sử dụng với mục đích khác hoặc được sử dụng trước đây hay chưa? Các nền tảng truy ngược hình ảnh mà chúng ta sẽ thảo luận sau này cực kỳ đơn giản để sử dụng và có thể nhanh chóng giúp chúng ta lật tẩy các lần sử dụng trước đó của một hình ảnh trên mạng.

Ai là nguồn của hình ảnh hoặc video bạn thấy trên mạng?

Cân nhắc xem ai là nguồn gốc của bức hình hay video đó, nền tảng nào nó đã được đăng tải lên và liệu điều này có ảnh hưởng đến tính xác thực của nội dung hay không. Liệu nó đã được đăng tải trên một trang web có tiêu chuẩn kiểm duyệt kém? Liệu người đăng là một cá nhân ẩn danh hoặc liệu họ là người thật? Liệu trước đó họ có đăng về các thuyết âm mưu hay không? Các phản hồi dưới bài đăng như thế nào và liệu chúng có cho thấy mặt khác của câu chuyện hay không?

Video hoặc bức ảnh này được quay/chụp ở đâu?

Nếu chúng ta có thể chứng minh được sự kiện trong video/bức ảnh diễn ra tại một địa điểm tách biệt hoàn toàn so với điều đã tuyên bố ở trong video/bức ảnh đó, có nhiều khả năng chúng ta có thể xác thực thông tin mà video/hình ảnh truyền tải là sai sự thật.  

Video hoặc bức ảnh này được quay/chụp khi nào?

Một khi địa điểm đã được xác định, định vị thời gian giúp cho chúng ta xác định được thời điểm một sự kiện xảy ra. Nếu chúng ta có thể chứng minh được một video hoặc bức hình được quay/chụp tại một thời điểm trước đó hoặc sau thông tin được tuyên bố ở trong một bài đăng đã lâu, có nhiều khả năng chúng ta có thể xác thực được các tuyên bố đó là sai sự thật.

Tại sao video/hình ảnh lại được quay/chụp lại?

Người dùng đăng tải video/hình ảnh lên trên mạng vì rất nhiều lý do. Một số có thể chính xác, tuy nhiên nhiều người khác có thể đi xa hơn theo quan điểm mang tính chính trị hoặc cá nhân. Điều quan trọng đó là hiểu được mục đích đằng sau các bài đăng. Ví dụ, nếu một bài đăng được tạo ra bởi người nào đó có lịch sử đăng tải tin sai lệch, thuyết âm mưu hoặc từ một góc nhìn nặng thiên kiến, điều khôn ngoan đó là tiếp cận cẩn trọng và thực hiện tiếp các kiểm chứng đối với tính xác thực của những gì họ đang đăng tải.

Checklist kiểm chứng

Trong khi bài đăng này có liệt kê chi tiết một vài kỹ thuật kiểm chứng cơ bản, nên nhớ rằng quá trình này không luôn luôn suôn sẻ.

Một cuộc điều tra kỹ lưỡng về một bức ảnh, video hoặc sự cố có thể tốn hàng tháng trời trong các vụ việc phức tạp, và trong các chiến dịch phát tán tin giả, chúng ta hầu như không có thời gian để kiểm chứng hết (ví dụ vụ việc về Angela Phương Trinh và địa long).

Ngay cả như vậy, một câu trả lời đúng/sai đối với câu hỏi liệu một video/hình ảnh/bài đăng có chính xác hay không luôn là điều khả thi.

Dưới đây là sơ đồ để nhắc lại một vài yếu tố chủ yếu cần cân nhắc khi xác minh nội dung trên mạng xã hội:

Checklist kiểm chứng

Các nguồn kiểm chứng hữu ích khác để tham khảo bao gồm:

Giữ những kiến thức cơ bản này trong đầu, hãy cùng xem cách để thực hiện vài trường hợp cần kiểm chứng trong thực tế.

Bác sĩ Khoa

Đây là một vụ việc tốn khá nhiều giấy mực cho xã hội, tuy nhiên chỉ cần luôn thực hiện một vài bước kiểm chứng như đã nêu, luôn cảnh giác trước các nội dung được chia sẻ trên mạng xã hội, chúng ta hoàn toàn có thể xác định được điều bất thường.

Đơn cử như tài khoản Long Thiên (aka Gấu), chỉ cần chút tư duy phản biện, chúng ta có thể thấy ngay điều bất thường ở các bức ảnh được tài khoản này đăng tải.

Đầu tiên, Gấu tuyên bố là đứa nhỏ 3 tuổi, tuy nhiên văn phong của Gấu nếu đúng là của đứa trẻ 3 tuổi thì quả là thiên tài, hoặc thiện tai .-.

Một đứa trẻ 3 tuổi để đăng tải được một bài viết như vậy lên mạng xã hội cần khá nhiều kỹ năng:

  • Gõ Tiếng Việt
  • Học văn biểu cảm
  • Chỉnh sửa ảnh
  • Khả năng truyền đạt cảm xúc
  • Sử dụng thành thạo Internet và mạng xã hội

Không phải mình coi thường các bạn nhỏ 3 tuổi, cơ mà các kỹ năng trên chắc chỉ 0,00000001% bạn nhỏ có được lúc 3 tuổi? Mình biết nếu bỏ qua 0,00000001% thì mình là kẻ ngốc, vì biết đâu Gấu đúng là 0,00000001% thật? Do vậy đây chỉ là nghi vấn đầu tiên.

Gấu tuyên bố mới chỉ 3 tuổi

Nghi vấn thứ 2 nằm ở trong các bức ảnh chụp lên, các bức ảnh này có chủ đề xoay quanh thức ăn, quang cảnh và động vật, côn trùng. Hầu hết các bức ảnh đã qua chỉnh sửa để có màu sắc bắt mắt hơn. Liệu một đứa trẻ 3 tuổi có thể vừa chụp lại vừa chỉnh sửa ảnh nghệ thuật như vậy hay không? Do vậy đây là điểm nghi vấn thứ 2.

Các hình ảnh trên tài khoản Gấu

Điểm nghi vấn thứ 3 về các bức ảnh này là… một vài bức không phải do Gấu chụp, bằng cách truy ngược hình ảnh, chúng ta có thể phát hiện một vài bức lấy từ một số trang web nước ngoài:

Truy ngược hình ảnh chú ong, có thể thấy Gấu lấy ảnh từ một số trang nước ngoài
Truy ngược hình ảnh chiếc máy tính mà Gấu đăng tải

Vậy là chúng ta lại có thêm nghi vấn về việc Gấu sử dụng hình ảnh từ nhiều nguồn khác nhau, tuy nhiên điều đó vẫn chưa thực sự lật tẩy Gấu.

Sau các nghi vấn đã nêu trên, chúng ta cần đặt ra câu hỏi liệu đằng sau tài khoản Gấu có phải là một đứa trẻ 3 tuổi như Gấu đã tuyên bố hay không. Sơ qua trong các bức ảnh Gấu đăng tải, không có một tấm hình nào Gấu chụp cùng với gia đình của Gấu, các ảnh đứa bé sơ sinh hay đứa bé 3 tuổi khác Gấu đăng tải cũng không thể hiện gì nhiều về gia đình Gấu. Các nhân vật được cho là cha mẹ ông bà gấu cũng không có tấm nào chụp cùng nhau?

Và dù có quá nhiều nghi vấn như vậy, vẫn rất nhiều người vô tình/cố tình bị lừa?

Cuối cùng, điểm đáng nghi vấn nhất đó là câu chuyện kêu gọi từ thiện. Chi tiết về câu chuyện này các bạn có thể tham khảo bài viết của Cyber Space.

Sự Thật

Đây là một trường hợp phát tán tin giả khác đã bị vạch trần, sau khi bị vạch trần, tài khoản có biệt danh ‘Sự Thật’ này đã chỉnh sửa lại phần mô tả, tuy nhiên tốc độ lan truyền với mô tả ban đầu tăng nhanh một cách chóng mặt với trên 10 nghìn lượt chia sẻ.

Bằng cách xem lịch sử chỉnh sửa, chúng ta có thể thấy tuyên bố ban đầu của kẻ phát tán tin giả này:

Tuyên bố ban đầu của kẻ phát tán tin giả

Thực tế đã được kiểm chứng qua bài đăng của cơ quan Y tế tại Thái Nguyên, sự thật đó là:

  • Đợt tiêm chủng này chỉ dành cho sinh viên (chứ không phải trẻ em) tại trường ĐH Công nghiệp Thái Nguyên.
  • Chỉ có một người bị shock phản vệ sau tiêm và người này đã hoàn toàn hồi phục và khỏe mạnh.

Mặc dù vậy, bằng cách khuếch đại, bóp méo thông tin, tin giả này đã lan truyền với tốc độ nhanh chóng, khiến rất nhiều người hoang mang. Nhiều bạn sinh viên học trường này đã phải lao vào đính chính, tuy nhiên nhiều người dùng mạng vẫn cố tình suy diễn theo hướng của họ.

Dấu hiệu đáng ngờ nhất trong vụ việc này đó chính là: ‘Sự Thật’ không phải người quay video. Bằng chứng đó chính là hắn không biết video diễn ra ở đâu, do vậy sau đó hắn chỉnh sửa lại mô tả của video:

Lịch sử chỉnh sửa tiếp theo của đối tượng phát tán tin giả

Như vậy một đối tượng phát tán một video mà không hề biết video này diễn ra ở đâu, tại thời điểm nào, sự việc cụ thể trong video ra sao mà vẫn có những tuyên bố gây shock như “tiêm cho trẻ em, 5-6 người bị tương tự”. Chúng ta có thể thấy “sự thật” lại bị chính “Sự Thật” bóp méo từng ngày từng giờ trên mạng xã hội.

Tiếp theo, bằng cách lướt qua các bài đăng của tài khoản này, chúng ta hoàn toàn có thể thấy nội dung chung mà hắn đăng tải liên quan đến chống đối tiêm vaccine, Pháp Luân Công và các thông tin sai lệch khác, đặc biệt là hắn có để link giới thiệu đến nhóm Người Việt Bên Nhau trên Telegram, đây là ổ chống đối tiêm vaccine và phát tán tin giả liên quan đến chính trị lớn nhất hiện nay.

Như vậy chúng ta đã trả lời được các câu hỏi liên quan đến nội dung mà ‘Sự Thật’ đăng tải:

  • Nguồn gốc: Video này xuất hiện trên các nền tảng khác trước khi đối tượng này đăng tải lên Facebook.
  • Người quay video: Không phải tài khoản ‘Sự Thật’.
  • Địa điểm: Trường ĐH Công nghiệp Thái Nguyên
  • Thời gian: 1/11/2021
  • Lý do đăng tải: Phản động, chống đối, chống phá tiêm vaccine

Bài kiểm chứng sau đó đã được đăng tải bởi một cơ quan truyền thông chính thống: https://ncov.vnanet.vn/tin-tuc/thai-nguyen-thong-tin-tiem-vaccine-phong-covid-19-cho-tre-em-gay-dot-quy-tai-cho-la-khong-dung-su-that/fb9cb0a7-4340-4a3b-aee7-188c0622afdd

Kết luận

Trên đây chỉ là 2 trong số rất nhiều trường hợp phát tán tin giả mà chúng mình quan sát được trên mạng xã hội, người dùng bị ảnh hưởng nhiều nhất bởi tin giả theo chúng mình là những người dùng ít kiến thức và kinh nghiệm trên không gian mạng, hy vọng qua bài hướng dẫn các nguyên tắc cơ bản của kiểm chứng thông tin này, các bạn có thể trang bị cho bản thân và những người thân xung quanh một thái độ thận trọng trước bất cứ thông tin nào được chia sẻ trên không gian mạng, đặc biệt là trên mạng xã hội.

Các tài nguyên được sử dụng trong bài viết này:

Trả lời

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s